Polityka przemysłowa Niemiec.

December 21st, 2008

Już w X 39 została określona polityka przemysłowa na ziemiach polskich przez Goeringa. Wg niemieckiego planu czteroletniego na terenach, które zamierzano wcielić do Rzeszy przewidywano rozbudowę gospodarczą, tak z Gen Gub, która nie miała być włączona do Rzeszy planowano wywieźć wszystkie dla gospodarki niemieckiej przydatne surowce, maszyny, a niekiedy całe zakłady. O ile przemysł na ziemiach włączonych do Rzeszy rozwijał się niemal bez przestojów, to w Gen Gub odnotowano poważne zniszczenia wojenne, przez co wiele zakładów Warsz Okr Przem uległo zburzeniu.
W polityce Niemiec wobec przemysłu GG można wyróżnić 4 okresy:
Pierwszy IX39 do VI41 przebiegał zgodnie z założeniami Goeringa.
Drugi 1941-42 (sukcesy III Rzeszy), uruchamianie produkcji na potrzeby wojenne
Trzeci pocz 43-VI 44; przenoszenie zakł. przemysłowych na tereny polskie znajdujące się poza zasięgiem ofensywy powietrznej aliantów na Niemcy. Stosowano politykę dekoncentracji terytorialnej przemysłu (Albert Speer) by zmniejszyć możliwe straty. Zasada stillegungsaktion polegała na maksymalnym wykorzystaniu możliwości produkcyjnych zakładów. Wytworzone w różnych rejonach elementy ostatecznie montowano po skomplikowanych transportach do specjalnych zakładów, lokowanych w opuszczonych kopalniach, tunelach bądź fabrykach podziemnych. W ten sposób na terenie GG dokonała się częściowa restrukturyzacja gałęziowa przemysłu. Wydobycie węgla wzrosło w l.38-43 z 38 do 57 mln ton. W polityce Niemiec w tym okresie występowały dwie przeciwstawne tendencje. Pierwsza zmierzająca do wyniszczenia społeczeństwa polskiego poprzez niskie płace, przydziały żywności, represje, zaś druga polegająca na tym, iż władze niemieckie chcąc zachować wysoką wydajność pracy i dobrą jakość wyrobów musiały dożywiać pracowników, premiowały ich przydziałami żywnościowymi, wódki czy papierosów.
Czwarty VI44 przyniósł największe straty, gdyż Niemcy ewakuowali część zakładów na Zachód a pozostałe niszczyli. Szczególne straty poniosło Zagł.Staropolskie i Dąbrowskie, gdzie zatopiono wszystkie kopalnie rudy żelaza i wysadzono szyby naftowe. Po powstaniu warszawskim niemal całkowicie zniszczono przemysł Warszawy.
Ofensywa styczniowa 45r nie objęła działaniami wojennymi G.Śląska. Szybkie tempo działań nie pozwoliło Niemcom na dokonanie planowanych zniszczeń, lecz na zachód od G.Śl. zniszczono większość zakładów przemysłowych (Wrocław, Opole, Głogów, Legnica). Poważne były zniszczenia na Pomorzu i w Wlkpolsce.

Posted in Polityka przemysłowa Niemiec. | No Comments »

Polityka rolna Niemiec.

December 21st, 2008

Sytuacja rolnictwa była różna na ziemiach włączonych do Rzeszy i w GG.
Na ziemiach włączonych władze niemieckie skonfiskowały całą wielką własność, przydzielając ziemię zasłużonym generałom i oficerom. Tym Polakom, którzy nie chcieli wpisać się na volkslistę konfiskowano gospodarstwa, nadając ją Niemcom przesiedlanym z terenów zajętych przez ZSRR w l. 39-40 (Podole, Wołyń). Pewna część Polaków pozostała na miejscu ale nie jako właściciele, tylko użytkownicy. Planowanie upraw, agrotechnika i hodowla podporządkowane zostały niemieckim instytucjom. Obszary niektórych upraw się zmniejszyły (także zbiory), jednak plony z ha nieznacznie wzrosły dzięki większemu nawożeniu. Hodowla zasadniczo się nie zmieniła, zaczęła spadać dopiero w 44r.
Sytuacja w GG była odmienna. Zamiast konfiskaty, wielkie majątki poddane były niemieckiej kontroli. Podobnie z własnością chłopską, jedynie na Zamojszczyźnie wysiedlono właścicieli by stworzyć ośrodek kolonizacji niemieckiej. Powierzchnia zasiewów i zbiory nieznacznie się obniżyły. Chłopi z jednej strony obarczeni byli kontyngentami, z drugiej – każda wielkość produkcji znajdowała nabywcę na czarnym rynku, gdzie ceny były wysokie. Wymiar kontyngentów ulegał w czasie okupacji zwiększeniu, choć nigdy nie został w pełni zrealizowany. W okresie 42/43 rolnictwo GG dostarczyło: 1,2 mln ton zbóż, 1,8 mln ton ziemniaków, 0,8 mln ton buraków, 210 mln l mleka. Kontyngenty obejmowały dużą część produkcji: zboże 40%, ziemniaki 18%, buraki 73%. Większość kontyngentów kierowana była do Rzeszy i na zaopatrzenie garnizonów niemieckich w GG. Polacy korzystali gł. z ziemniaków, trochę żyta. Mięso i nabiał zdobywano tylko na czarnym rynku po wysokich cenach. Dlatego ceny uzyskiwane przez rolników za kontyngenty i system kartkowy były wielokrotnie niższe od cen czarnorynkowych.
Władze niemieckie kontrolowały hodowlę poprzez kolczykowanie zwierząt, a za nielegalny ubój groził Oświęcim, jednak dzięki korupcji wśród administracji niemieckiej można było ukryć część produkcji.
Od kiedy Niemcy zaczęli brutalnie ściągać kontyngenty i stosować ostrzejsze środki wobec młodzieży, sytuacja chłopów, którzy dostarczali towary szmuglerom znacznie się pogorszyła.

Posted in Polityka rolna Niemiec. | No Comments »

Opisz założenia 6-letniego planu modernizacji wojska polskiego w l. 1936-42. Opisz przyczyny powstania i skutki.

December 21st, 2008

Jedną z przyczyn wprowadzenia 6-letniego planu modernizacji armii było powiększanie się różnic w dziedzinie uzbrojenia między Polską a Niemcami i ZSRR. Marszałek Piłsudski zawarł w 1934 pakt o nieagresji z Niemcami oraz przedłużył pakt o nieagresji z ZSRR na kolejne 10 lat  Chociaż państwo było w zasadzie bezpieczne, żołnierze dobrze wyszkoleni i odziani, jednak od dawna nie posiadali dobrego uzbrojenia. Problemy armii miał więc rozwiązać 6-letni plan modernizacji armii przewidziany na lata 1936-1942 (1 IV 1936-31 III 1942).
W planie przewidywano wyposażenie 36 dywizji piechoty i 11 brygad kawalerii w broń przeciwpancerną i przeciwlotniczą oraz zorganizowanie 4 brygad pancerno-motorowych. Zakładano również rozwinięcie produkcji samolotów bojowych, czołgów, lekkich pojazdów pancernych, samochodów i motocykli, broni strzeleckiej i dział. Wykorzystywano przy tym zarówno technologie własne jak i licencje zagraniczne (Boforsa, Vickersa).
W 4-letnim planie inwestycyjnym VII 1936 – VI40 zakładano głównie rozwój prz. zbrojeniowego, a za pierwsze i najważniejsze kryterium podejmowania decyzji inwestycyjnych przyjęto ich wpływ na szybkie wzmocnienie obronności państwa. Koszty modernizacji przewidywano na 4,2 mld zł, na co miały się składać środki budżetowe, środki pochodzące z funduszy specjalnych (Fund Obr Narodowej, Fund Obr Morskiej, Fund Obr Przeciwlotniczej) oraz pożyczek wewn. i zagr (Anglii, Francji). W latach 1934/35-1938/39 w ramach rządowego programu gospodarczego wydano 3,7 mld zł (74% ze skarbu państwa), na rok 1939/40 planowano 1,25 mld zł.
Mimo ogromnego wysiłku państwa i narodu, polski program był i tak dość skromny w porównaniu z naszymi sąsiadami na wschodzie i zachodzie. Porównując wydatki na wojsko przeliczone na jednego mieszkańca to w Polsce były one dziesięciokrotnie mniejsze niż w Niemczech. Barierą były oczywiście możliwości finansowe naszego państwa. Na inwestycje zbrojeniowe przeznaczano 6-7% dochodu narodowego, a wzrost wydatków wiązał się z drastycznym obniżeniem poziomu życia ludności i załamaniem równowagi budżetowej, co można było dostrzec w ówczesnym ZSRR (destabilizacja gospodarki z powodu zbrojeń) i Niemczech (”armaty były zamiast chleba”).

Posted in Opisz założenia 6-letniego planu modernizacji wojska polskiego w l. 1936-42. Opisz przyczyny powstania i skutki. | No Comments »

Opisz COP

December 21st, 2008

Idee CentOkrPrzem zrodziły się już w 1921 kiedy opracowano zarys trójkąta bezpieczeństwa, obejmującego treny położone w widłach Wisły i Sanu. 29 III 1928 ukazało się rozporządzenie prezydenta dotyczące ulg podatkowych (na 10 lat) dla inwestorów w dziedzinie przemysłu i komunikacji (elektrownie, gazownie, huty, fabryki zbrojeniowe) w trójkącie bezp. Kryzys i recesja zahamowały rozwój, dlatego w 38r. ulgi zostały zastąpione systemem potrąceń z podatku. Nowa ustawa rozszerzyła listę preferowanych przemysłów i określiła obszar COP, który tworzyło 44 powiaty z woj. kieleckiego, krakowskiego, lubelskiego, lwowskiego o pow. 60 tys km2 z 6 mln mieszkańców, w czego ludność wiejska stanowiła 83%. Generalnie tereny COP miały charakter rolniczy, gospodarstwa rolne były rozdrobnione, a nadmiar siły roboczej szacowano na 400-700 tys. osób. Przewidywano, że COP da pracę ponad 100 tys. osobom.
Dużą wagę przywiązywano do pokładów ropy naftowej i gazu ziemnego oraz wykorzystania rzek karpackich jako źródeł energii (San. Dunajec, Soła), gdzie planowany wybudować 9 elektrowni.
COP podzielono na 3 części: A 14 tys. km2 (kielecki) miał pełnić funkcje surowcowe, B 15 (lubelski) funk. aprowizacyjne, C 30(sandomierski) właściwe inwestycje.
Do najważniejszych inwestycji zaliczano budowę huty w St. Woli (produkcja stali, energii elektr, aluminium, uzbrojenia). Nowe zakłady były dość duże i nowoczesne. W Mielcu zlokalizowano fabrykę samolotów, w Rzeszowie silników lotniczych oraz dział artyleryjskich jako filia H.Cegielskiego. W Lublinie przygotowywano budowę fabryki samochodów ciężarowych i zmodernizowano fabrykę samolotów.. Także rozbudowano produkcję broni w Starachowicach i Radomiu.
W Dębicy powstały najw zakłady prz chemicznego (sztuczny kauczuk do produkcji opon samochodowych i samolotowych). W pobliżu Dębicy rozpoczęto budowę wielkiego zakładu produkującego środki wybuchowe oraz zmodernizowano zakłady w Pionkach k. Radomia. W Niedomicach rozpoczęto budowę fabryki celulozy, a w Kraśniku fabryki amunicji.
W COPie zlokalizowanych było 35  z 57 zakładów przemysłu obronnego. Wiele z tych inwestycji finansowanych było przez firmy zagraniczne.

Posted in Opisz COP | No Comments »

Rozwiń skróty i wyjaśnij jaki był cel ich powołania w St. Zjednoczonych: NRA, AAA, RFC, FERA.

December 21st, 2008

Instytucje kryjące się za tymi skrótami zostały powołane w celu realizowania polityki interwencyjnej w przemyśle NRA, w rolnictwie AAA, finansach RFC oraz pomocy społecznej FERA. Związane to było z programem gospodarczym Franklina D. Roosevelta „New Deal” i walką z kryzysem.
„Na państwie spoczywa odpowiedzialność za pomyślne kierowanie porządkiem ekonomicznym i utrzymanie zadowalającej stopy życiowej dla wszystkich warstw społeczeństwa”
National Recovery Administration stosowała środki zmierzające do wzrostu zatrudnienia, obniżenia czasu pracy i zwiększenia płacy realnej. Zwalczała także wprowadzanie cen dumpingowych na rynku wewnętrznym. Ustalono wówczas minimalną płacę w wysokości 30 centów za godzinę, a maksymalny czas pracy określono na 35 godzin tygodniowo. Wobec przemysłowców nie stosowano przymusu, natomiast presję opinii publicznej. Powołano Stowarzyszenie Białego Orła, którego członkowie zobowiązali się do realizacji tych zasad. Reformy objęły 97% przedsiębiorstw przemysłowych. Henry Ford, który z racji wyznawanych zasad liberalnych nie chciał stać się członkiem stowarzyszenia, wprowadził jednak w swoich zakładach to samo postępowanie. Chociaż po proteście jednego z przedsiębiorców Sąd Najwyższy USA zawiesił działalność stowarzyszenia, motywując to ograniczaniem przez nie wolności przemysłowej, jednak przyjęte zasady i działalność NRA w praktyce zostały utrzymane.
Agricultural Adjustment Administration miła doprowadzić do poprawy koniunktury w rolnictwie i zahamowania spadku cen. Osiągano to za pomocą ograniczenia areału zasiewów oraz zapewnienia farmerom godziwych cen zbytu. Zawarto z nimi 3 mln umów, w których określano powierzchnię zasiewów poszczególnych upraw. AAA zobowiązywała się zakupić całą produkcję po godziwych cenach. Ograniczenie areału upraw doprowadziło wkrótce do wzrostu wydajności z hektara, co oznaczało przejście od gospodarki ekstensywnej do intensywnej. Dzięki polityce AAA zmniejszono rozpiętość cen rolnych i przemysłowych (nożyce cen – spadek cen rolnych był od 1934 r. o 45% większy niż spadek cen przemysłowych, a po 1934 r. tylko o 15%).
Reconstruction Finance Corporation była swego rodzaju publiczną instytucją kredytową gromadzącą wkłady ludności, a następnie udzielającą kredytów przedsiębiorcom, którzy wskutek kryzysu znajdowali się na progu bankructwa. W ciągu czterech lat RFC udzieliła takich kredytów na kwotę 9 mln $. Państwo, dysponując kredytami, objęło kontrolą poważną liczbę przedsiębiorstw.
Federal Economic Relief Administration sprowadzała swoja działalność głównie do pomocy socjalnej, organizowania robót publicznych, rozdawania bonów żywnościowych dla bezrobotnych i ubogich itp.
W wyniku polityki stosownej przez USA wskaźnik produkcji przemysłowej, wynoszący w 1932 r. 58 (1928=100), wzrósł w 1937 r. do 99. Wskaźnik zatrudnienia robotników w przemyśle wzrósł odpowiednio z 66 do 101, a kursy akcji przedsiębiorstw przemysłowych z 30 do 85.

Posted in AAA, FERA., RFC, Rozwiń skróty i wyjaśnij jaki był cel ich powołania w St. Zjednoczonych: NRA | No Comments »

Banki publiczne w II RP (państwowe BGK, Rolny, Pekaes, Bank Akceptacyjny, Państwowa Kasa Pożyczkowa i inne nie prywatne np. komunalne, spółdzielcze).

December 21st, 2008

BP S.A. – centralny bank emisyjny
Bank Gospodarstwa Krajowego utw. 1924 (postgalicyjski Polski Bank Krajowy + Państw. Bank Odbudowy + Zakład Kredytowy Miast Małopolskich); cel: przywrócenie kredytu dł-terminowego; sprawowanie opieki nad ważnymi gospodarczo zakładami państwowymi i prywatnymi; gwarantowanie zobowiązań wobec zagranicznych kontrahentów. BGK miał odegrać najważniejszą rolę w etatystycznej polityce państwa. W l. 30-tych powst. tzw. koncern Banku Gospodarstwa Krajowego.
Polski Państwowy Bank Rolny, utw. 1919, cel: finansowanie działań związanych z reformą rolną (udzielanie kredytów, prowadzenie parcelami i osadnictwa na własny rachunek, kredytowanie przemysłu przetwórczego i eksportu rolnego). Ustawą z 1921 przemianowany na Państwowy Bank Rolny (rozszerzenie uprawnień).
Pocztowa Kasa Oszczędności powołana dekretem z II 1919; cel: rola powszechnego banku gromadzącego zasoby oszczędnościowe ludności i działającego na rzecz rozszerzenia obrotu czekowego.
Bank Polska Kasa Opieki SA utw. 1929, cel: obsługa finansowa emigracji zarobkowej.
Bank Akceptacyjny utw. III 1933, cel: obsługa działań oddłużeniowych prowadzonych w rolnictwie, m.in. konwersja zaciągniętych w bankach prywatnych kredytów kr-term na dł-terminowe. Bank byt w 52% własnością skarbu państwa oraz BP (24%), PBR (12%), BGK (12%).
Polski Bank Komunalny S.A. utw.1919; Komunalny Bank Kredytowy utw. 1923, cel:  kredyty dla związków samorządowych, pożyczki dł-terminowe w postaci długoterminowych obligacji komunalnych oraz kredyty kr-terminowe (najczęściej zabezpieczane wekslami); kredytowanie budownictwa mieszkaniowego i infrastruktury miejskiej.
Bank Budowlany istn. l. 1920-1927 w Warszawie; emitował obligacje mieszkaniowe; w 1927 przejęty przez Polski Bank Komunalny SA.
komunalne kasy oszczędności – drobny kredyt; funkcje zbiornicy drobnych kapitałów; organizowane przez samorządy terytorialne. Ich liczba i rola na rynku rosły .
spółdzielnie kredytowe: Centralna Kasa Spółek Rolniczych (skupiała kasy Stefczyka) Bank Związku Spółek Zarobkowych (stał się prywatny)
Państwo posiadało także udziały (35%) w powstałym w 1924 Banku Gdańskim (Bank von Danzig), zlikwidowanym w czasie II w.św., Banku Śląskim (utw. w 1922 z grupą prywatnych bankierów franc., 49,6%) i Polskim Banku Przemysłowym we Lwowie (20%).
Okres międzywojenny charakteryzował się rosnącą rolą banków państwowych w systemie bankowym. W 1927 wkłady w bankach publicznych = 45% ogólnej kwoty (1483 mln zł), w 1938 już 74% (ogólna kwota 3523 mln zł). W dziedzinie kredytu kr-terminowego udział banków państwowych wzrósł z 785,5 mln zł w 1929 (tj. 33,1% ogółu tego typu kredytów) do 1098,4 mln zł w 1938 (60,6%), a w dziedzinie kredytu dł-terminowego odpowiednio: 1358,2 min zł (90,5%) i 2198,3 min zł (99,9%).

Posted in Bank Akceptacyjny, Banki publiczne w II RP (państwowe BGK, Państwowa Kasa Pożyczkowa i inne nie prywatne np. komunalne, Pekaes, Rolny, spółdzielcze). | No Comments »

Bankowość prywatna w II RP. Kondycja i rola w gospodarce.

December 21st, 2008

W grupie banków prywatnych w II RP działały banki w postaci spółek akcyjnych, domy bankowe i kantory wymiany.
W 1920 powstał Związek Banków w Polsce stanowiący reprezentację sfer bankowych w stosunkach z rządem. Cel działalności -  uzgadnianie wspólnego stanowiska największych banków wobec posunięć rządowej polityki finansowej.
Bankom prywatnym trudno było dostosować swą działalność do rosnącej w l. 1920-1923 inflacji, a jeszcze trudniej do warunków stabilizacji pieniądza po 1924. Inflacja spowodowała również zamrożenie części kapitałów własnych w stałych wartościach, zwłaszcza nieruchomościach. Na prowadzenie działalności kredytowej banki szeroko wykorzystywały kredyt redyskontowy z Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej. W okresie stabilizacji skończyły się różnego rodzaju spekulacje, które w okresie inflacji przynosiły dodatkowe dochody. Części banków trudno było dostosować się do nowej sytuacji, zwłaszcza że w 1925 r. wystąpiło załamanie koniunktury. Wpłynęło to na kryzys bankowości prywatnej. Władze państwowe starały się pomagać bankom, głównie najlepszym, gdyż uznano, że nie warto angażować publicznych środków w wątpliwe prywatne przedsięwzięcia. Konsekwencją kryzysu 1925 było oczyszczenie bankowości z podmiotów najsłabszych i wzrost wpływu banków państwowych, (gł. BGK), na rynku kredytowym.
Liczba i znaczenie banków prywatnych ulegały zmniejszeniu, zwłaszcza w okresie kryzysu l. 30-tych, kiedy upadło ponad 20 banków akcyjnych. O ile w czasie kryzysu w 1925-1926 upadłość ogłosiło 21 instytucji pieniężno-kredytowych, o tyle w 1931-1932 (dno kryzysu) aż 54. Kłopoty finansowe przeżywały zarówno małe jak i duże instytucje kredytowe, banki akcyjne, których liczba zmniejszyła się z 56 w 1927 do  26 w 1938. Ich miejsce zajmowały coraz częściej banki państwowe.
Najstarszym, istniejącym do dzisiaj bankiem akcyjnym w Polsce, jest powstały 30 IV 1870 r. Bank Handlowy w Warszawie, utworzony przy udziale Kronenberga, który szybko zajął czołową pozycję wśród banków Królestwa, skupiając w 1913 60% lokat i 44% obrotów kredytowych. Oprócz udzielania kredytu krótkoterminowego, angażował się w finansowanie kolejnictwa oraz zakładanie przedsiębiorstw przemysłowych w Królestwie i w Rosji. Po odzyskaniu niepodległości związany był z kapitałem włoskim Banca Commerciale Italiana. BH poniósł poważne straty w czasie kryzysu w 1929-1933. Sanacji banku dokonał rząd w 1935.
Drugim pod względem znaczenia prywatnym bankiem II RP był zał. w Poznaniu w 1885 Bank Związku Spółek Zarobkowych. Jego kapitał akcyjny w 1914 wynosił 6 mln marek. Po odzyskaniu niepodległości odegrał istotną rolę przy wykupywaniu przedsiębiorstw niemieckich oraz finansowaniu nowo zakładanych. Podobnie jak BH, poniósł duże straty w czasie kryzysu. Rząd dokonał jego sanacji w 1935, przejmując decydujący pakiet akcji.
Do większych prywatnych banków o charakterze spółki akcyjnej zaliczyć można Bank Cukrownictwa utw. w Poznaniu w 1921, który – oprócz działalności kredytowej – pełnił funkcje biura sprzedaży kartelu cukrowniczego.
Bank Handlowy w Łodzi, należący do grupy przemysłowców włókienniczych, nie przeżył wielkiego kryzysu i w 1931 ogłosił upadłość.

Posted in Bankowość prywatna w II RP. Kondycja i rola w gospodarce. | No Comments »

Banki centralne II RP – funkcje, instrumenty polityki podażowej

December 21st, 2008

Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa została 11 XI 1918 podporządkowana państwu polskiemu. 24 XI Stanisław Karpiński, przewodniczący zarządu PKKP, został zatwierdzony na dotychczasowym stanowisku przez Radę Ministrów. Dekret  z 7 XII 1918 uznawał PKKP za jedyną instytucje emisyjną dopóki nie zostanie powołany Bank Polski. Kasa mogła udzielać 6-cio miesięcznych pożyczek skarbowi państwa na zasadzie uchwały sejmowej. Emisja pieniądza nie mogła przekraczać 500 mln marek polskich rocznie, jednak już w II 1919 zwiększono ten próg do 750 mln. Marki drukowano początkowo w drukarni wiezienia mokotowskiego, a następnie w prywatnych drukarniach warszawskich. Chociaż marka polska stała się od 7 XII 1918 przymusowym środkiem płatniczym to wielowalutowość występowała jeszcze 2 lata. W ciągu trzech lat dokonywano wycofywania i wymiany banknotów emitowanych przez państwa zaborcze. PKKP miała być instytucja przejściową. Na pocz. 1919 min.skarbu Józef Englich zamierzał wprowadzić nowa walutę „lech”, lecz Sejm odrzucił propozycję i nowej jednostce pieniężnej nadano nazwę „złoty”. PKKP pełnił znacząca rolę w utrzymywaniu kursu złotego, poprzez interwencje giełdowe.
BP SA – projekt jego powołania przeciągał się z miesiąca na miesiąc. Emisja złotego miała być oparta na rezerwach złota Banku, więc w tym celu podjęto wśród społeczeństwa akcję ofiarowywania złota na Skarb Narodowy. Projekt statutu Banku przygotowywał Roman Rybarski, który kierował się ustaleniami konferencji walutowej w Brukseli 1920 i Genui 1922. Zwyciężyły wówczas tendencje powrotu do przedwojennej waluty złotej. BP miał być bankiem emisyjnym uniezależniony od rządu, co miało gwarantować jego status jako spółki akcyjnej z niewielkim udziałem państwa. Dekret z 17 IV 1924 wprowadzał złotego o parytecie franka szwajcarskiego, tzn. zawierał 0,3 g czystego złota. Miał także istnieć pieniądz srebrny bity przez mennicę Ministerstwa Skarbu, w stosunku do złotego 1:15,5.
Emisja złotego miała mieć co najmniej 30% pokrycie w złocie i walutach wymienialnych na złoto. Bank zobowiązywał się do wymiany parytetowej złotego na waluty obce bądź na złoto w sztabach. Pieniądz taki nazywa się walutą „pozłacaną”. Otwarcie BP 28 IV 1924. Ukazały się nowe banknoty o nominałach 1 ,2 ,5, 10, 20, 50, 100 i 500 zł. Grosze bito od 1 do 50 groszy (z brązu i niklu). Marka polska podlegała wymianie do 1 VII 1924.
Kiedy od lata 1925 spadła wartość złotego (za 1$ z 5,18 zł do 6 zł) utrzymanie jego kursu giełdowego wymagało interwencji uszczuplającej rezerwy dewizowe BP. Rezerwy zostały odtworzone poprzez skup dewiz. Pozwoliło to na wzrost obiegu biletów bankowych do blisko 600 mln zł. Zwiększona podaż walut pozwoliła BP na stabilizację złotego, którego wartość utrzymywała się na poziomie 9zł za 1$.
Deficyt budżetowy starano się pokryć dodatkową emisją bilonów i biletów skarbowych gdyż kredyt Banku dla rządu nie mógł przekroczyć 50 mln zł.
Misja prof. Edwina Kemmerera mająca ocenić sytuację gosp w Polsce, opracowała memorandum dotyczące zmian statutu BP. Zalecano zwiększenie kapitału zakładowego BP SA ze  100 do 250 mln zł. Sugerowano także bicie i wprowadzanie do obiegu polskich monet złotych w niewielkiej ilości, o charakterze waluty pozłacanej – qualified gold exchange standard. Natomiast rezerwa bankowa powinna stanowić jedynie ostateczną gwarancję banku i pokrywać ok. 40 % obiegu.

Posted in Banki centralne II RP – funkcje, instrumenty polityki podażowej | No Comments »

Plan stabilizacyjny 1927 roku

December 21st, 2008

Po zamachu majowym do Polski na zaproszenie rządu ubiegającego się o pożyczkę zagraniczną przybyła misja prof. Edwina Kemmerera reprezentująca sfery finansowe USA, gotowe udzielić Polsce pożyczki na zabezpieczenie stabilizacji złotego. Misja dokonała oceny sytuacji gospodarczej w Polsce udzielając kilku wskazówek. Zalecano m.in. zwiększenie kapitału zakładowego Banku Polskiego S.A. ze 100 do 250 mln zł porównując Polskę do krajów rozwiniętych gospodarczo.
13 X 1927 przyjęto (na mocy rozporządzenia Mościckiego) tzw. plan stabilizacyjny, który wprowadzał nowy parytet (5924 zł za 1 kg czystego złota) i kurs złotego. Zmniejszono także zawartość srebra w monetach: w pięciozłotówce z 25 do 18 g, a srebrną złotówkę zastąpiono niklową. Plan zakładał umocnienie autonomii BP S.A. oraz trwałą równowagę budżetu państwa. Trzyletni plan opierał się finansowo na pożyczce stabilizacyjnej udzielonej Polsce przez międzynarodowe konsorcjum bankowe, w którym dominujące były banki amerykańskie. Pożyczka wynosiła 62 mln $ i 2 mln funtów szterlingów zabezpieczona została na dochodach z ceł i miała zostać w 75% przeznaczona na stabilizacje złotego, a reszta na inwestycję. Nad realizacją miał czuwać specjalny wysłannik Charles Dewey.
Dobra koniunktura ułatwiała prowadzenie bardziej zdecydowanej polityki utrzymywania równowagi poprzez zwiększanie dochodów podatkowych przy równoczesnej redukcji wydatków. Zaczęto stosować ulgi i zwolnienia podatkowe dla ważnych inwestycji.
Gdy w 1924 1zł=1 frankowi szwajc, to po zmianie parytetu 1 fr.szwajc=1,72 zł (deprecjacja złotego o 72%). Nowy kurs dolara wynosił 8,91zł.
Złoty stał się walutą stabilną. Jego parytet nie ulegał zmianie, lecz zmieniał się kurs na skutek dewaluacji walut przeprowadzanych przez różne państwa w okresie kryzysu (Anglia IX 31r., Portugalia, Szwecja). W wyniku dewaluacji funta Bank Polski poniósł stratę 25 mln zł, wycofał funty z pokrycia kruszcowo-dewizowego i zamienił je na złoto.
W lipcu 1933 Polska przystąpiła do tzw. bloku złotego, do którego należały Belgia, Francja, Holandia, Szwajcaria i Włochy, co wiązało się z utrzymywaniem dotychczasowej polityki pieniężnej.

Posted in Plan stabilizacyjny 1927 roku | No Comments »

Przyczyny drugiej inflacji 1925 r.

December 21st, 2008

W połowie 1925 r. rozpoczęła się tzw. druga inflacja. Od lata 1925 r. ceny zaczęły rosnąć i spadła wartość złotego zarówno na rynku krajowym, jak i zagranicznym. Cena dolara z poziomu parytetowego 5,18zł wzrosła na giełdzie do 6 zł. Jesienią okazało się, że kurs złotego nadal przeżywa tendencje spadkową. Utrzymywanie kursu giełdowego wymagało interwencji uszczuplającej rezerwy dewizowe Banku Polskiego. Wobec sprzeciwu zarządu banku Grabski ustąpił ze stanowiska, zaś kurs złotego w V 1926 osiągnął dno, gdy 1$=11zł.
Jedną z przyczyn inflacji był deficyt budżetowy, który starano się pokryć dodatkową emisją bilonu i tzw. biletów skarbowych, ponieważ – zgodnie z ustawą o Banku Polskim – bezprocentowy kredyt dla rządu nie mógł przekroczyć 50 mln zł. Wprowadzono do obiegu znaczne ilości bilonu i biletów skarbowych o wartości (na dzień 31 XII 1925) 433,6 mln zł, co stanowiło 53,2% obiegu pieniężnego.
Oprócz nadmiernej emisji pieniądza na rozmiarach inflacji mogły zaważyć względy psychologiczne. Po niedawnych doświadczeniach hiperinflacji posiadacze oszczędności w złotych na pierwsza wieść o wzroście ceny dolara wymieniali posiadane zasoby na waluty obce. Popyt na nie podwyższał ich cenę na rynku.
Na spadek kursu złotego zarówno w kraju, jak i za granicą oddziaływał również ujemny bilans handlowy, spowodowany wojną celną z Niemcami w 1925 r. Wojna rozpoczęła się kiedy wygasła konwencja genewska z 1922 dająca Polsce prawo eksportować do Niemiec 6 mln ton węgla rocznie bez ceł wwozowych. Kiedy konwencja wygasła Niemcy obłożyli węgiel śląski wysokim cłem., na co Polska podniosła cła na towary niemieckie. Zahamowało to wywóz polskich towarów do Niemiec – najważniejszego wówczas partnera handlowego.
Wysoki parytet złotego (1 zł=1,8 mln marek polskich, 1$=9 mln mar pol) sprawiał, że nasze artykuły stawały się mniej konkurencyjne na rynku światowym co niekorzystnie wpływało na nasz eksport.
Grabski zliberalizował handel przez otwarcie granic co jeszcze bardziej pogorszyło sytuację przez odpływ dewiz.
Także w rolnictwie jest kiepska sytuacja ponieważ zima 24/25 była dość ostra, toteż trzeba było sprowadzać dużo artykułów z zagranicy. W XI 25 Grabski podaje się do dymisji.

Posted in Przyczyny drugiej inflacji 1925 r. | No Comments »